December 22, 2011

Ester van de Wiel, co-curator Utrecht Manifest No.4

Utrecht Manifest, 4e biënnale voor social design is een tweejaarlijks cultuurevenement in en rond de stad Utrecht. De vierde editie, die in december 2011 van start gaat en in mei 2012 zal worden afgesloten met een tentoonstelling en symposium, is ontstaan vanuit de behoefte om het ontwerpproces en de gebruiker dichter bij elkaar te brengen. Welke rol kan social design spelen in het formuleren van oplossingen voor maatschappelijke kwesties als duurzaamheid, sociale cohesie, onderwijs en de verhouding wonen en werken? En hoe kan design een breed publiek betrekken bij de inrichting van de (stedelijke) leefomgeving? Onderzoek in de wijk en samenwerking met verschillende, lokale initiatieven vormen de basis voor het beantwoorden van deze vragen.

Het Nieuwe Werklandschap
Het centrale thema voor deze editie van het Utrecht Manifest is het potentieel van ´het werklandschap´ als ontwikkelingsmodel voor onze binnensteden. In veel steden, waaronder de Utrechtse wijk Hooggraven, verdwijnt de industrie uit het stedelijk weefsel om plaats te maken voor bijvoorbeeld een nieuw appartementcomplex. Tegelijkertijd is onze arbeidsmarkt en de manier van werken drastisch aan het veranderen. Deze verschuivingen heeft ingrijpende gevolgen voor de sociale en economische, en dus maatschappelijke, structuren in onze wijken. Maar hoe ontwikkelen steden een structuur die wel inspeelt op de nieuwe omstandigheden? Hoe creëren we een stedelijk landschap als levend, lerend en werkend landschap? Het Nieuwe Werklandschap stelt voor om bedrijvigheid - uiteenlopend van kleinschalige, ambachtelijke productieplekken tot ultra-tech flexwerkers - weer een centrale plaats te geven in het straatbeeld. Aan de hand van vier projecten onderzoekt Het Nieuwe Werklandschap de meer- waarde van dit model voor bijvoorbeeld sociale cohesie, een duurzame invulling van ons mobiliteitsvraagstuk, economische duurzaamheid en nieuwe vormen van de overdracht van kennis en vaardigheden. Met dit thema plaats Utrecht Manifest 201 design in het hart van een sociaaleconomisch (en daarmee) maatschappelijk veranderingsproces.

Werklandschap EET
Hoe smaakt Rotsoord? Kan een industriegebied als voedingsbodem bieden voor een eetbaar landschap? Welke biotoop treffen we er aan? Kunnen we er een jaarrond voedsel produceren? Hoe organiseren we dat en welke rol spelen de stedelingen zelf?

Startpunt voor het project Eetbaar Landschap van ontwerper Ester van de Wiel is het in kaart brengen van het lokale potentieel voor voedselproductie in Groot Rotsoord. Samen met experts uit de ontwerpwereld zal worden gekeken hoe amateurs en professionals op het gebied van voedselproductie, tools en strategieën kunnen ontwikkelen om Groot Rotsoord verder te ontwikkelen als culinaire broedplaats. Hierbij speelt een thema als de overdracht van informatie en kennis tussen amateurs en experts een belangrijk rol.

site Utrecht Manifest No.4

February 14, 2011

Jaar

Een jaar is de relatieve eenheid van tijd die de periode beschrijft waarin een planeet om zijn ster draait. In het algemeen taalgebruik is een jaar een in dagen getelde periode die gebaseerd is op de tijd die het de aarde kost om eenmaal om de zon te draaien. Volgens de gregoriaanse kalender telt een jaar 365 dagen. In de regel om de vier jaar wordt daar een dag bijgeteld om te compenseren voor het feit dat de omgang om de zon niet precies in hele dagen is te meten. Een jaar kan op elk moment beginnen en eindigen, het kan bijvoorbeeld lopen van 23 juni tot 22 juni. Wil men expliciet aangeven dat een jaar van 1 januari tot 31 december loopt, dan spreekt men van een kalenderjaar. (bron wikipedia)

January 12, 2012

Ester van de Wiel / EET

Ester van de Wiel is ontwerper publieke ruimte. Ze onderzoekt, ontwerpt en test de publieke ruimte in samenwerking met zowel professionals als amateurs die een raakvlak hebben met de publieke ruimte zoals architecten, landschappers, boeren, verzamelaars, kunstenaars en ecologen. De schaal van de projecten varieert van klein tot groot (van publieke jurk tot masterplan), het karakter van onderzoek tot realisatie (van atlas tot landschap).

Kenmerkend voor de werkwijze van Ester van de Wiel is de manier waarop zij lokale kennis inzet, gebruik maakt van bestaande structuren en werkt met én op een landschappelijke schaal. Haar ontwerpen zijn agenda, legenda en ontwerp in één. In de projecten komt telkens een aantal kernelementen terug: het agenderen van de opdracht, het zoeken naar nieuwe legenda-eenheden voor een gebied en het ontwikkelen van toekomstscenario’s en tools. De onderwerpen van studie van Ester van de Wiel tekenen zich de laatste jaren steeds duidelijker af: ‘tussentijd, tussenland, leesbaar landschap, eetbaar landschap, uitgesteld landschap’. Deze principes worden gelijktijdig ontwikkeld en uitgewerkt in haar leven, praktijk en docentschap. Dit levert een collectieve, zelfstuwende vorm van kennis op, die een waardevolle bijdrage levert aan het leren lezen en inrichten van onze leefomgeving.

Met Eetbaar Landschap (2009) heeft Ester van de Wiel ingezet op het toegankelijk maken van het voormalige Tilburgse Rioolgemaal Moerenburg, door de stad aangewezen als potentiële broedplaats. Onderzoek naar materialen en kennis uit het gebied maakte duidelijk dat voedsel een overkoepelend principe kon zijn om dit landschap te leren lezen. Uitgenodigde kunstenaars en ontwerpers kregen de opdracht om een gereedschap te ontwikkelen waarmee het landschap geproefd kan worden. Zo is er onder andere gewerkt aan een veldkeuken (Elmo Vermijs), een mobiele, lokaal inzetbare bierbrouwerij (Henriëtte Waal) en een archeologische moestuin (Maarten Kolk).

Eetbaar Landschap

Nu Hier (2009-heden) maakt gebruik van de wachttijd van stedelijke bouwprocessen. Ester van de Wiel en Gerda Zijstra werden door woningbouwstichting PWS benaderd om een programmering te ontwikkelen voor een leegstaand kavel in het centrum van Rotterdam. Zij boden lokale clubs uit zich deze plek, Nu Hier, toe te eigenen en te gebruiken voor hun gezamenlijke liefhebberij. Dit zorgt voor een betrokken vorm van beheer en voor meervoudig gebruik. De openbare ruimte is in Nu Hier benaderd als een omgeving voor allerlei activiteiten, zoals koken, tuinieren, sporten, studeren, enz. Nu Hier werkt met een eenvoudig doch slagvaardig principe: wat werkt blijft, wat niet werkt verdwijnt. Het visueel maken, verbinden en deelbaar maken van de kennis die zich rond Nu Hier verzamelt, blijft een uitdaging

NU HIER

Werkplaats Buijtenland (2011-heden) is een samenwerking met Marnix Tarvenier. Het vertrekt vanuit een landschap in transformatie, en wil de ervaring van dit landschap stimuleren door recreatie te koppelen aan duurzame agrarische productie en consumptie. De genodigde ontwerpers (Studio Makkink & Bey, Henriëtte Waal, Elmo Vermijs en Willemijn Lofvers) ontwikkelen Buijtentools om het recreatief potentieel te onderzoeken: een buijtenbrouwerij, buijtenbed, buijtenkeuken, buijtenkwekerij en buijtenpaden. Allen worden op maat ontworpen voor de plaatselijke, archetypische platte wagen, die het grootste deel van het jaar niet in gebruik is.

Werkplaats Buijtenland

Sunday Adventure Club

March 21, 2011

Werklunch

Arbeid bij een twaalfuurtje.

March 21, 2011

Twaalfuurtje

Broodmaaltijd omstreeks twaalf uur.
(Klokspijs / Lunch / Lunchpakket / Middagboterham / Middageten)

April 12, 2012

Aardbeien

De laatste dagen aan de plant zijn voor de aardbei de allerbelangrijkste. Dan worden de meeste suikers ontwikkeld waardoor een zoete smaak ontstaat. De ideale afstand tussen teelt en consumptie is tien meter; dat zorgt ervoor dat je de aardbei sappig en volrijp kunt eten. Aardbeien uit eigen tuin of balkon hebben 0,0 foodmiles en een gegarandeerde fantastische smaak. EW

April 23, 2012

Werkoord

Het Nieuwe Werklandschap heeft de thuisbasis aan de Heuveloord 140 in Utrecht. Vanuit deze locatie verspreiden de projecten zich in de wijk. Rotsoord wordt daarmee zowel voedingsbodem als test-site voor de verschillende activiteiten. Het Werkoord fungeert gedurende deze periode als broedplaats, werkplaats, ontmoetingsplaats, podium en archief en is open voor publiek.

April 23, 2012

Zaadbom

Een zaadbom wordt gemaakt van klei, compost en zaden. De ingrediënten worden met water gemengd en tot een bal van 3,5 cm gekneed. Als de zaadbommen goed gedroogd zijn worden ze over hekken gegooid om zo onbereikbare plekken in te zaaien. De klei zorgt ervoor dat de bal vocht goed vasthoudt zodat de zaden kunnen ontkiemen. De compost geeft de eerste voedingstoffen. De zaden wordt afgestemd op het seizoen. De eerste ‘seedbombs’ zijn ontwikkeld door Liz Christy (Green Guerrilla’s) om biodiversiteit te brengen op ontoegankelijke braakliggende kavels in Manhattan. Inmiddels is het een wijd verbreid fenomeen dat gebruikt wordt om beginnende guerrilla gardeners te enthousiastmeren. EW

April 23, 2012

SPIN farmer

SPIN farmer is een stadboer die op verschillende locaties bijvoorbeeld in achtertuinen van particulieren, collectieve binnentuinen of braakliggende stukjes gewassen verbouwd. De spin farmer is een boer zonder land, is eigen baas en heeft veel contact met zijn klanten. De spinfarmer heeft geen boerderij maar gebruikt een bus of bakfiets om akker naar akker te komen. Hij gebruikt geen grote zaai- en oogstmachines maar heeft aangepaste werktuigen. Het is hard, maar gevarieerd werk in de buitenlucht, dat ook inhoudelijk uitdagend is. (bron: stadslandbouwblog) EW

April 23, 2012

SPIN farming

SPIN farming (Small Plot Intensive farming) is een manier van voedselproductie die handig gebruik maakt van grond in de stad. Het is ontwikkeld door een boer uit Saskatoon Canada, Wally Satzewich, die ontdekte dat voedselproductie binnen de stad een aantal voordelen heeft boven voedselproductie op het platteland: de grondprijs is laag (mensen stellen hun tuin veelal om niet ter beschikking, of in ruil voor een deel van de oogst), er is voldoende water, de temperatuur is meestal een of enkel graden hoger (dus meer teelten per jaar), de afstand tot de markt is kort, etc. (bron: stadslandbouwblog) EW

March 21, 2011

Post-Industriële Biotoop

Post-industriële Biotoop
Industriële en braakliggende gebieden als zelfstandige biotoop waar planten en dieren een leefwijze gevonden hebben om te kunnen coëxisteren met dit ‘lastige’ landschap. De industriële productieprocessen hebben tot een nieuwe bodemsoort geleid met specifieke eigenschappen, zoals hogere concentraties zouten en zware metalen, vaak voedselarm en sterk verdicht, waarin alleen flora en fauna voorkomen die gedijen onder deze extreme levensomstandigheden. EW

April 12, 2012

Pioniersvegetatie

Eerste plantengroei op nog onbegroeid terrein. EW

Pioneersvegetatie op het braakliggende Vicona-terrein in Rotsoord.

April 12, 2012

Aardbeien-Academie

In plaats van de aardbeien van de kwekerij in Oirschot naar de keuken van de consument te brengen besloot Jan Robben dat de plantjes zelf naar de consument moesten om de optimale kweekafstand van 10 meter te halen. Hij richtte de Aardbeienacademie op waar studenten kunnen leren hoe straks aan die plantjes de heerlijkste smaakaardbeien groeien. De studenten kunnen online vragen stellen en worden via video’s, foto’s en handleidingen ingevoerd in de kunst van het aardbeien telen. EW

Link naar de aardbeien-academie

March 14, 2012

Eetbare Kantoortuin

Mirabel Osler: "There can be no other occupation like gardening in which, if you were to creep up behind someone at their work, you would find them smiling."

Edible office garden

De eetbare kantoortuin is een ontwerp van Michael Mobbs en samengesteld door Matt Ibanez & Liefhebbers met groene vingers. De grond van de tuin is een mix van potgrond en compost uit het café op de begane grond. De compost is in 6 maanden opgebouwd uit keukenafval en composteerbare bekers en borden. De eetbare kantoortuin is gestart met basilicum, sla, koriander, rozemarijn, aardbeien, aubergine, munt, een kumquatboom en wijnranken. Het doel is te demonstreren hoe creativiteit en duurzaamheid geïntegreerd wordt in de werkomgeving. EW
(bron: http://edibleoffice.tumblr.com)

Edible office garden

March 21, 2011

Tool

A tool is a device that can be used to produce an item or achieve a task, but that is not consumed in the process. Informally the word is also used to describe a procedure or process with a specific purpose. Tools that are used in particular fields or activities may have different designations such as Instrument, Utensil, Implement, Machine, or Apparatus. Marshall McLuhan famously said "We shape our tools. And then our tools shape us." McLuhan was referring to the fact that our social practices co-evolve with our use of new tools and the refinements we make to existing tools. EW

March 21, 2011

Pionier-Landschap

Industriecomplexen en infrastructuren worden, nadat ze niet meer nodig zijn, achtergelaten en soms deels gesloopt. Deze verlaten plekken komen langzaam tot rust. Regen en door de wind gebracht stof brengen een dunne laag aan die samen met industriële biotoop een nieuw pionierlandschap tot leven brengen. Dit is een jong en maagdelijk landschap dat we als een daad van de natuur ervaren. De mens heeft een nieuwe ondergrond geleverd waarop de natuur kan doorbouwen. De Highline is daarvan een goed voorbeeld maar ook de braakliggende kavels op Manhattan die na een pioneerfase weer door bewoners ontdekt en omgevormd worden tot gebruiksnatuur: the Community Garden. EW

March 21, 2011

Week

Een week is in de huidige tijdrekening een periode van zeven dagen. In België en Nederland geldt tegenwoordig maandag als de eerste dag van de week, zoals beschreven in ISO 8601 en NEN 2772. In sommige landen en in de christelijke en islamitische kalenders geldt zondag als eerste dag van de week. (bron wikipedia) EW

March 21, 2011

Gereedschap

Een gereedschap is een hulpmiddel om de bewerkingen uit te kunnen voeren die een mens (of dier) met zijn lichaam zelf niet of moeilijk kan uitvoeren. Andere termen die gebruikt worden voor bepaalde typen gereedschap zijn gerei (meervoud van zachter gereedschap) en instrument (over het algemeen een meer geavanceerd of erg specialistisch stuk gereedschap). Voor groter en zwaarder gereedschap wordt meestal de term werktuig gebruikt.
Een werktuig is een stuk gereedschap. Het kan om een eenvoudig stuk handgereedschap gaan, maar ook om een ingewikkelde machine: een apparaat of een toestel. Werktuigen dienen om arbeid eenvoudiger en lichter te maken. EW

March 21, 2011

Planthunter

Collecting of live plant specimens from the wild, sometimes referred to as plant hunting, is an activity that has occurred for centuries. The earliest recorded evidence of plant hunting was in 1495 BC when botanists were sent to Somalia to collect incense trees for Queen Hatshepsut. The Victorian era saw a surge in plant hunting activity as botanical adventurers explored the world to find exotic plants to bring home, often at considerable personal risk. These plants usually ended up in botanical gardens or the private gardens of wealthy collectors. Prolific plant hunters in this period included William Lobb and his brother Thomas Lobb, George Forrest, Joseph Hooker, Charles Maries and Robert Fortune. EW

March 21, 2011

IJsheiligen

IJsheiligen is een begrip uit de volksweerkunde. De IJsheiligen zijn St. Mamertus, St. Pankratius, St. Servatius en St. Bonifatius die hun naamdagen vieren op achtereenvolgens 11, 12, 13 en 14 mei. De IJsheiligen ontlenen hun benaming aan het gevaar van koud voorjaarsweer voor het gewas, dat in deze tijd in volle bloei staat. Late nachtvorst kan veel schade aanrichten. Het is een algemeen bekend gegeven dat je pas na IJsheiligen kan beginnen met het planten in de volle grond. Na half mei neemt de kans op vorst sterk af. De IJsheiligen markeren de overgang naar een meer zomerse periode. (Bron: Wereld Feesten Almanak) EW

March 21, 2011

Duizendjarig Ei

Duizendjarig ei is een Chinese delicatesse die gemaakt wordt door een eendenei circa 100 dagen te bewaren in een mengsel van houtskool en ongebluste kalk. Het heeft een groenige kleur, een zoute smaak en een krachtig aroma. Bij het kauwen lijkt het alsof je een stukje geleipudding eet. EW

March 21, 2011

Biotoop

Biotoop (1)
Een biotoop (Gr: bios - leven, topos - plaats) is een gebied met een uniform landschapstype waarin bepaalde organismen kunnen gedijen. Binnen een biotoop kunnen habitats worden onderscheiden. Een habitat is de specifieke plaats binnen een biotoop waar een organisme zich ophoudt. EW

Biotoop (2)
Een biotoop is een specifieke conditie in de stad die voor een gewas precies de goede is. Een stedelijke biotoop is niet de klassieke combinatie van bodem, water en klimaat maar een pragmatische combinatie van stedelijke verschijnselen. Soms zijn die fysiek, zoals zuidmuren of platte daken, soms zijn ze abstract, zoals leegstand. De stedelijke biotoop is vaak onaf: het gaat om condities die tegen redelijke inspanning geschikt kunnen worden gemaakt. Een biotoop kan op allerlei plekken worden aangetroffen. ND

March 21, 2011

Binnenklimaat

Het binnenklimaat is de atmosferische omstandigheden (temperatuur, windsnelheid en luchtvochtigheid) in leefomgevingen zoals gebouwen. Centraal staat hier hoe mens, plant en dier reageren op de omstandigheden. Die reactie is niet rechtstreeks uit de metingen af te leiden en is voor warmbloedige dieren en mensen anders dan bij koudbloedige dieren en planten. Mensen en warmbloedige dieren voelen niet de temperatuur maar reageren op de afkoeling van het lichaam. Koudbloedige dieren en planten nemen de temperatuur van de omgeving aan en reageren wel direct op de temperatuur. In gebouwen wordt veel aandacht besteed aan klimaatbeheersing. Airconditioning, ventilatie, verwarming, luchtdrogers of luchtbevochtigers regelen de omstandigheden waaronder mensen, planten of dieren moeten leven. (bron wikipedia) EW

March 21, 2011

Crowdsourcing City Design

Beauty Adventure Club, zomer 2008 Onderdeel van Sunday Adventure Club; een tijdelijke club van urban pioneers.

De explosieve verspreiding van kennis en handleidingen via internet leidt tot een verschuiving van de verhoudingen tussen amateurs en professionals. Er zijn steeds meer mensen die in hun vrije tijd inhoud genereren, problemen oplossen en zelfs R&D voor bedrijven verrichten. Amateurs, die gedreven door hun liefhebberij optreden als lokale programmeurs of ontwikkelaars van de publieke ruimte, beschikken over uitstekende inzichten in het plaatselijke potentieel. Ze zijn gepassioneerd, vaak sociaal bewogen, een beetje onaangepast en altijd trots op wat ze doen. Zou de stad een deel van de ontwikkeling van de openbare ruimte kunnen crowdsourcen door de energie en de ideeën van al deze pioniers beter te gebruiken? Urban pioneers bewegen zich vrij tussen regels en grenzen. Ze tonen de waarde van een bottom up ontwikkelde stad, van een wereld waarin iedereen regisseur kan zijn! (bron: Sunday Adventure Club) EW

March 21, 2011

Dag

Een dag is de tijd die de aarde nodig heeft voor een volledige omwenteling (om de aardas), ten opzichte van een referentiepunt. Afhankelijk van het referentiepunt spreken we van een zonnedag (t.o.v. de zon), maansdag (t.o.v. de maan) of siderische dag (t.o.v. de sterren). Soms wordt met de term dag slechts de tijd tussen zonsopgang en zonsondergang bedoeld, iets wat ook wel specifiek wordt aangeduid als dagduur. Een wat nauwkeuriger aanduiding is etmaal. Een etmaal duurt 24 uur en bevat alle vier de dagdelen, te weten: ochtend, middag, avond, en nacht. (bron wikipedia) EW

April 30, 2012

Werkplaats van EET

Gedurende de werkperiode van Utrecht manifest NO.4 hebben de ontwerpers van EET gewerkt vanuit Werkoord. Vanaf 1 mei is Werkoord ook een tentoonstellingsruimte waar resultaten getoond worden. De werktuigen die bij Werklandschap EET ontwikkeld zijn hebben allen een eigen plek in Rotsoord gevonden. De Voedselconvertoren in restaurant LE:EN, de Desktoop in de Toonkamer van Pastoe, de Pestohalte in de boomgaard van Nieuw Rotsoord, de Kwekerij zonder Land staat op het braakliggende Viconatrrein en de Utrechtse Spoorpunt Express op de markt en in de bibliotheek van Hoograven. De onderzoeken en inventarisaties die daaraan vooraf gingen worden getoond in de werkplaats van EET die daarvoor door Ester van de Wiel en Claus Wiersma verbouwd en ingericht is.

Kast met modellen en proeven. Foto Ralph Kämena.

Model van de Voedselconvertoren. Foto Ralph Kämena.

Wand met observaties, agenda, podcast. Op tafel ligt het Lexicon Food for Thought. Foto Ralph Kämena.

Ester van de Wiel, Utrecht Manifest, Werklandschap EET